Cá cơm mồm (Stolephorus commersonnii) là cá gì? Nấu món gì ngon?

Trang chủ > Cá > Cá cơm mồm (Stolephorus commersonnii)

Cá cơm mồm (Stolephorus commersonnii), tên thương mại quốc tế là Commerson's anchovy, là loài cá biển cỡ nhỏ thuộc họ Engraulidae có giá trị thương mại quan trọng. Nổi tiếng với thớ thịt mềm ngọt, ngậy béo và xương dăm rất mềm, loài sinh vật này vừa đóng vai trò sinh khối quan trọng trong chuỗi thức ăn đại dương vừa cung cấp nguyên liệu ẩm thực giàu đạm cho các quốc gia vùng ven biển Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Tên thường gọiTên khoa họcHọBộKích thước tối đaPhân bốChế độ ănTình trạng bảo tồn (IUCN)

Cá cơm mồm, cá cơm mần, Commerson's anchovy

Stolephorus commersonnii (Lacepède, 1803)

Engraulidae (Họ Cá cơm)

Clupeiformes (Bộ Cá trích)

Lên tới 10 cm - 15 cm (phổ biến từ 7 cm - 11 cm); trọng lượng trung bình từ 4 g - 12 g

Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương (từ Đông Phi, Biển Đỏ, Ấn Độ, Đông Nam Á đến Nam Trung Quốc, Indonesia, Philippines và Bắc Úc)

Ăn lọc sinh vật trôi nổi (Động vật phù du, giáp xác nhỏ chân mái hoe, ấu trùng giáp xác)

LC (Least Concern - Ít quan tâm)

Mục lục

1. Cá cơm mồm là gì?
2. Phân loại khoa học
3. Đặc điểm nhận biết
4. Phân bố
5. Môi trường sống
6. Tập tính
7. Thức ăn
8. Sinh sản
9. Tuổi thọ
10. Giá trị sinh thái
11. Giá trị kinh tế
12. Cách nuôi
13. Bệnh thường gặp
14. Nấu món gì ngon?
15. Giá bán
16. Cách phân biệt với loài tương tự
17. Tình trạng bảo tồn
18. Những điều thú vị
19. Câu hỏi thường gặp (FAQ)
20. Kết luận

Cá cơm mồm là gì?

Cá cơm mồm có tên khoa học là Stolephorus commersonnii, là loài cá biển thuộc chi Stolephorus nằm trong họ Cá cơm (Engraulidae). Tên gọi "cơm mồm" hay "cơm mần" trong dân gian xuất phát từ hình thái xương hàm trên nhọn dài kéo hẳn qua mép sau của nắp mang, tạo cảm giác phần miệng cá mở rộng và dài khác biệt.

Phân loại khoa học

Dữ liệu phân loại sinh học từ FishBase và WoRMS xác định vị trí phân loại của cá cơm mồm như sau:

• Giới: Animalia
• Ngành: Chordata
• Lớp: Actinopterygii (Cá vây tia)
• Bộ: Clupeiformes (Bộ Cá trích)
• Họ: Engraulidae (Họ Cá cơm)
• Chi: Stolephorus
• Loài: Stolephorus commersonnii (Lacepède, 1803)

Đặc điểm nhận biết

Thân hình cá cơm mồm thon dài, hơi dẹp hai bên, có mặt bụng hình tròn mảnh. Điểm nhận dạng giải phẫu quan trọng nhất của loài này là xương hàm trên nhọn, kéo dài rất xa về phía sau, vượt qua cả bờ sau của nắp mang và mút vây ngực.

Thân cá có màu trong suốt hoặc xám nhạt, phủ dải sọc màu bạc ánh kim chạy dọc hai bên hông từ nắp mang đến gốc vây đuôi. Bụng cá có từ 1 đến 4 gai xương hình kim nhỏ nhọn nằm ở đoạn giữa vây ngực và vây bụng. Phần đỉnh đầu và vây lưng có các đốm đốm màu tối mờ.

Chiều dài cơ thể cá cơm mồm trưởng thành phổ biến từ 7 cm đến 11 cm, chiều dài tối đa ngoài tự nhiên ghi nhận đạt khoảng 15 cm.

Phân bố

Dữ liệu địa lý sinh học từ FAO ghi nhận Stolephorus commersonnii phân bố rộng rãi tại vùng biển nhiệt đới Ấn Độ Dương - Tây Thái Bình Dương. Ranh giới sinh sống kéo dài từ Madagascar, Đông Phi, Biển Đỏ, Vịnh Ba Tư, qua Ấn Độ, Sri Lanka, Đông Nam Á đến Đài Loan, Nam Trung Quốc, Philippines, Indonesia và bờ biển phía bắc nước Úc.

Tại Việt Nam, cá cơm mồm phân bố dọc ven biển khắp ba miền Bắc, Trung, Nam, tập trung sản lượng lớn tại Vịnh Bắc Bộ, biển Nam Trung Bộ và Vịnh Thái Lan thuộc các tỉnh Quảng Ninh, Hải Phòng, Quảng Nam, Bình Định, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bà Rịa - Vũng Tàu và Kiên Giang.

Môi trường sống

Cá cơm mồm thuộc nhóm cá di ngực ven bờ (pelagic-neritic). Chúng sinh sống ở tầng nước mặt tại các vùng biển nông ven bờ, cửa sông, vịnh biển và đầm phá ở độ sâu từ 10 m đến 50 m, ưu tiên môi trường nước giàu sinh vật phù du.

Tập tính

Cá cơm mồm có tập tính bơi thành từng đàn khổng lồ liên kết chặt chẽ ở tầng nước mặt. Khi bơi, chúng thường đồng loạt mở rộng miệng để tạo dòng lọc hút các sinh vật phù du nhỏ trôi nổi trong nước.

Loài cá này di chuyển ven bờ theo mùa liên quan trực tiếp đến sự thay đổi độ mặn, nhiệt độ nước biển và mật độ bùng nổ của nguồn thức ăn phù du.

Thức ăn

Cá cơm mồm là loài ăn lọc động vật phù du chuyên biệt:

• Các loài giáp xác nhỏ trôi nổi (đặc biệt là chân mái hoe Copepoda).
• Ấu trùng của giáp xác, tôm, cua và thân mềm.
• Thực vật phù du và trứng sinh vật biển trôi nổi.

Sinh sản

Mùa sinh sản của cá cơm mồm diễn ra quanh năm ở các vùng biển nhiệt đới ấm áp. Cá đẻ trứng từng đợt rải rác ở vùng nước nông ven bờ hoặc đầm phá.

Trứng cá trôi nổi tự do trong tầng nước mặt và nở thành ấu trùng sau thời gian ngắn khoảng 20 giờ. Cá con tăng trưởng nhanh chóng và đạt độ chín sinh dục lần đầu khi chiều dài đạt khoảng 6 cm đến 8 cm.

Tuổi thọ

Giống như hầu hết các loài cá cơm thể hình nhỏ, cá cơm mồm có vòng đời ngắn. Tuổi thọ trung bình ngoài tự nhiên của loài này dao động từ 1 đến 2 năm.

Giá trị sinh thái

Cá cơm mồm giữ vị trí mắt xích dinh dưỡng nền tảng rất quan trọng trong hệ sinh thái ven biển. Chúng tiêu thụ nguồn vi sinh vật phù du và cung cấp nguồn sinh khối mồi dồi dào cho các loài cá săn mồi lớn hơn, chim biển và thú biển. Ngoài ra, loài cá này còn chia sẻ môi trường sống tầng mặt ven bờ với nhiều loài cá mồi khác như cá trích lầm (Sardinella albella).

Giá trị kinh tế

Stolephorus commersonnii là loài hải sản thương mại rất được ưa chuộng. Ngư dân đánh bắt cá bằng lưới vây mạn, lưới rê ven bờ kết hợp ánh đèn dụ cá ban đêm. Thịt cá được tiêu thụ tươi, phơi khô xuất khẩu, làm chả cá hoặc dùng làm nguyên liệu chính ủ chượp nước mắm truyền thống thơm ngon.

Cách nuôi

Hiện chưa có mô hình nuôi thương phẩm đối với cá cơm mồm. Toàn bộ lượng cá tiêu thụ trên thị trường hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn đánh bắt hải sản tự nhiên.

Bệnh thường gặp

Chưa có nghiên cứu công bố về bệnh lý nuôi nhốt do cá cơm mồm chưa được đưa vào đối tượng nuôi trồng thủy sản. Ngoài tự nhiên, cá có thể mang ký sinh trùng đường ruột nhỏ, vì vậy cần rửa sạch và nấu chín kỹ trước khi sử dụng.

Nấu món gì ngon?

Cá cơm mồm có thớ thịt rất mềm, ngọt thanh tự nhiên và xương mềm mịn, rất ưa chuộng trong các món ăn ngon đậm vị bữa cơm gia đình:

• Cá cơm mồm chiên giòn tẩm tỏi ớt: Cá cơm mồm tươi rửa sạch, tẩm lớp bột năng mỏng rồi chiên ngập dầu rụm vàng. Sau đó ngào qua sốt mắm tỏi ớt đường sền sệt, tạo nên món ăn giòn tan béo bùi.
• Cá cơm mồm kho tiêu tộ: Cá cơm mồm ướp mắm ngon, tiêu đen giã dập, đường, ớt tươi và chút mỡ heo. Kho nhỏ lửa trong nồi đất đến khi nước sền sệt, thịt cá ngấm vị mặn ngọt cay nồng.
• Canh cá cơm mồm nấu lá giang / cà chua: Đun sôi nước dùng cà chua và dứa (thơm), cho lá giang vò nát rồi thả cá cơm mồm tươi vào đun nhanh trong 2 phút. Món canh có vị chua thanh mát dịu, thịt cá mềm ngọt.
• Cá cơm mồm chưng trứng: Cá cơm mồm tươi rửa sạch đánh đều cùng trứng gà, hành tím, tiêu và chút mắm ngon rồi đem hấp cách thủy. Món ăn mềm mại, giàu dinh dưỡng, rất phù hợp cho trẻ em và người già.
• Cá cơm mồm khô rim ngào đường: Cá cơm mồm phơi khô được chiên giòn rồi đảo cùng mắm, đường, ớt bột và vừng rang, dùng ăn kèm cơm trắng hoặc cháo trắng.

Giá bán

Giá cá cơm mồm trên thị trường Việt Nam ở mức vừa phải, biến động theo thời điểm mùa vụ:

• Cá cơm mồm tươi: Dao động từ 50.000 VNĐ đến 90.000 VNĐ/kg.
• Cá cơm mồm khô ngon: Dao động từ 200.000 VNĐ đến 320.000 VNĐ/kg.

Cách phân biệt với loài tương tự

Cá cơm mồm (Stolephorus commersonnii) rất hay bị lầm tưởng với cá cơm săn (Stolephorus indicus).

Đặc điểmCá cơm mồm (Stolephorus commersonnii)Cá cơm săn (Stolephorus indicus)Xương hàm trênChất thịtGai bụng

Dài, kéo dài vượt quá mép sau nắp mang.	Ngắn, chỉ chạm vừa tới bờ trước nắp mang.
Thịt mềm hơn, ngọt thanh, xương dăm mềm.	Thịt săn cứng, chắc chắn, khó nát khi kho dài.
Có 1 - 4 gai bụng nhọn giữa vây ngực và bụng.	Có 2 - 5 gai bụng.

Tình trạng bảo tồn

Theo Cập nhật Danh mục Đỏ IUCN, cá cơm mồm (Stolephorus commersonnii) được xếp ở phân hạng LC (Least Concern - Ít quan tâm) nhờ trữ lượng tự nhiên lớn, khả năng sinh sản nhanh và vùng phân bố địa lý rộng khắp.

Những điều thú vị

• Cá cơm mồm có phần xương hàm trên dài kỷ lục so với kích thước cơ thể nhỏ bé, giúp chúng mở rộng diện tích mồm để lọc thức ăn hiệu quả hơn.
• Món cá cơm mồm khô rim mặn ngọt là một trong những món quà đặc sản biển được du khách ưa chuộng nhất khi du lịch đến các tỉnh miền Trung Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Cá cơm mồm (Stolephorus commersonnii) là cá gì?

Cá cơm mồm (cá cơm mần) là loài cá biển cỡ nhỏ thuộc họ Cá cơm (Engraulidae), đặc trưng với xương hàm trên kéo dài quá nắp mang và thân mềm trong suốt.

Cá cơm mồm sống ở đâu?

Chúng sống ở tầng nước mặt ven bờ, cửa sông và các vịnh nông thuộc khu vực Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương.

Cá cơm mồm nấu món gì ngon nhất?

Các món ngon từ cá cơm mồm gồm có cá cơm mồm chiên giòn tẩm tỏi ớt, cá cơm mồm kho tiêu tộ, canh chua cá cơm mồm nấu lá giang, cá cơm mồm chưng trứng và cá cơm mồm khô rim.

Kết luận

Cá cơm mồm (Stolephorus commersonnii) là nguồn tài nguyên thủy hải sản giàu giá trị kinh tế và dinh dưỡng. Việc khai thác hợp lý và bảo vệ vùng biển ven bờ giúp bảo tồn trữ lượng cá cơm mồm tự nhiên bền vững cho tương lai.