Cá ngừ sọc dưa (Katsuwonus pelamis) là cá gì? Làm món gì ngon?

Trang chủ > Cá > Cá ngừ sọc dưa (Katsuwonus pelamis)

Cá ngừ sọc dưa (Katsuwonus pelamis), tên tiếng Anh thông dụng là Skipjack tuna, là một trong những loài cá ngừ có sản lượng khai thác tự nhiên cao nhất trên thế giới. Nhờ tốc độ sinh trưởng nhanh, khả năng di cư xa và mật độ quần thể dồi dào, loài sinh vật biển này giữ vị trí trụ cột trong ngành công nghiệp chế biến đồ hộp toàn cầu cũng như đóng vai trò sinh thái quan trọng ở tầng nước mặt đại dương.

Tên thường gọiTên khoa họcHọBộKích thước tối đaPhân bốChế độ ănTình trạng bảo tồn (IUCN)

Cá ngừ sọc dưa, cá ngừ dưa, Skipjack tuna, Balaya

Katsuwonus pelamis (Linnaeus, 1758)

Scombridae (Họ Cá thu ngừ)

Scombriformes (Bộ Cá thu ngừ)

Lên tới 110 cm (phổ biến từ 40 cm - 80 cm); trọng lượng tối đa ghi nhận khoảng 34.5 kg

Vùng biển khơi nhiệt đới và cận nhiệt đới toàn cầu (Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương, Đại Tây Dương)

Ăn thịt (Cá mồi nhỏ, giáp xác trôi nổi, mực, ấu trùng sinh vật biển)

LC (Least Concern - Ít quan tâm)

Mục lục

1. Cá ngừ sọc dưa là gì?
2. Phân loại khoa học
3. Đặc điểm nhận biết
4. Phân bố
5. Môi trường sống
6. Tập tính
7. Thức ăn
8. Sinh sản
9. Tuổi thọ
10. Giá trị sinh thái
11. Giá trị kinh tế
12. Cách nuôi
13. Làm món gì ngon?
14. Bệnh thường gặp
15. Giá bán
16. Cách phân biệt với loài tương tự
17. Tình trạng bảo tồn
18. Những điều thú vị
19. Câu hỏi thường gặp (FAQ)
20. Kết luận

Cá ngừ sọc dưa là gì?

Cá ngừ sọc dưa có tên khoa học là Katsuwonus pelamis, là loài cá biển thuộc chi đơn loài Katsuwonus trong tông Thunnini, họ Cá thu ngừ (Scombridae). Tên chỉ loài pelamis bắt nguồn từ tiếng Lạp Mã cổ dùng để chỉ các loài cá ngừ nhỏ. Loài này nổi tiếng với các dải sọc màu xám đậm chạy dọc phần dưới bụng, gợi nhớ đến các vệt hoa văn trên quả dưa hấu.

Phân loại khoa học

Dữ liệu phân loại sinh học từ FishBase và WoRMS xác định vị trí của cá ngừ sọc dưa như sau:

• Giới: Animalia
• Ngành: Chordata
• Lớp: Actinopterygii (Cá vây tia)
• Bộ: Scombriformes (Bộ Cá thu ngừ)
• Họ: Scombridae (Họ Cá thu ngừ)
• Tông: Thunnini (Cá ngừ thực sự)
• Chi: Katsuwonus (Kishinouye, 1915)
• Loài: Katsuwonus pelamis (Linnaeus, 1758)

Đặc điểm nhận biết

Cá ngừ sọc dưa sở hữu thân hình thoi ngắn, tròn dầy chắc nịch, thuôn nhọn về phía đầu và đuôi. Mặt lưng cá có màu xám xanh lục đậm ánh kim loại sáng, hai bên hông và bụng có màu xám bạc ánh trắng.

Đặc điểm hình thái quan trọng nhất để nhận dạng Katsuwonus pelamis là sự xuất hiện của 4 đến 6 dải sọc màu xám đen chạy dọc theo chiều dài phần dưới thân và bụng cá. Thân cá không có vảy ngoại trừ phần giáp ngực (corselet) và đường bên. Giống như các loài họ Scombridae khác như cá ngừ đại dương (Thunnus albacares) hay cá ngừ vây xanh (Thunnus thynnus), phía sau vây lưng thứ hai và vây hậu môn của cá ngừ sọc dưa cũng có hàng từ 7 đến 9 vây phụ nhỏ (finlets) màu tối viền nhạt.

Kích thước của cá ngừ sọc dưa nằm ở mức trung bình trong nhóm cá ngừ. Chiều dài cơ thể phổ biến từ 40 cm đến 80 cm, trọng lượng trung bình dao động từ 2 kg đến 6 kg. Cá thể kỷ lục ghi nhận chiều dài tối đa 110 cm với trọng lượng khoảng 34.5 kg.

Phân bố

Tài liệu địa lý sinh học từ FAO và NOAA ghi nhận cá ngừ sọc dưa phân bố rất rộng rãi ở vùng biển khơi nhiệt đới và cận nhiệt đới trên toàn cầu, chủ yếu giữa các vĩ độ 55° Bắc và 45° Nam. Loài này cư trú liên tục khắp Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và Đại Tây Dương.

Tại Việt Nam, cá ngừ sọc dưa phân bố dọc theo các vùng biển xa bờ từ Bắc vào Nam, tập trung mật độ khai thác rất lớn tại vùng biển Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Thuận, Bà Rịa - Vũng Tàu và khu vực Quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa.

Môi trường sống

Cá ngừ sọc dưa là loài sinh vật biển khơi hoang dã (oceanic pelagic). Chúng sống chủ yếu ở tầng nước mặt phía trên tầng nhiệt tuyến, từ mặt nước đến độ sâu khoảng 260 m trong ngày. Cá ưu tiên các vùng nước mở có nhiệt độ từ 15°C đến 30°C và độ mặn cao của đại dương.

Tập tính

Cá ngừ sọc dưa là loài di chuyển cực kỳ năng động và thường xuyên tập hợp thành những đàn rất lớn ngoài khơi, đôi khi lên tới hàng chục ngàn cá thể. Đàn cá ngừ sọc dưa hay bơi chung với các loài cá ngừ nhỏ khác hoặc bơi theo sau các vật thể trôi nổi (FADs), chòm cây trôi và cá heo.

Chúng thực hiện các cuộc di chuyển diện rộng theo mùa và theo dòng hải lưu ấm để theo đuổi các đàn cá mồi. Do không có bong bóng cá phát triển, chúng bắt buộc phải duy trì bơi lội liên tục để tạo lực nâng hydrodynamics và lấy oxy qua mang.

Thức ăn

Chế độ ăn của cá ngừ sọc dưa rất đa dạng, thể hiện bản năng ăn thịt phàm ăn của loài săn mồi tầng mặt:

• Cá nhỏ sống thành đàn (cá cơm, cá trích, cá trạc, cá nục nhỏ).
• Các loài giáp xác trôi nổi (tôm, tép biển, ấu trùng cua).
• Mực ống và động vật thân mềm biển khơi.

Sinh sản

Cá ngừ sọc dưa phát dục sinh sản rất sớm so với các loài cá ngừ cùng họ, thường đạt độ chín sinh dục khi đạt kích thước chiều dài khoảng 40 cm - 45 cm (khoảng 1 đến 1.5 tuổi). Tại vùng biển nhiệt đới ấm áp, cá có thể đẻ trứng quanh năm.

Cá mái giải phóng trứng nhiều lần trong năm. Trứng thụ tinh ngoài trôi nổi tự do trong tầng nước mặt và nở thành ấu trùng chỉ sau khoảng 1 đến 2 ngày.

Tuổi thọ

Tốc độ tăng trưởng của cá ngừ sọc dưa rất nhanh nhưng tuổi thọ của chúng ngắn hơn so với cá ngừ vây xanh hay cá ngừ mắt to. Dữ liệu phân tích otolith chỉ ra tuổi thọ tối đa ngoài tự nhiên của loài này vào khoảng 8 đến 12 năm.

Giá trị sinh thái

Cá ngừ sọc dưa đóng vai trò cầu nối sinh thái quan trọng trong hệ thống chuỗi thức ăn đại dương. Chúng kiểm soát sinh khối của sinh vật trôi nổi và cá mồi nhỏ, đồng thời là nguồn thức ăn trọng yếu cho các loài cá ngừ cỡ lớn, cá cờ marlin, cá mập và các loài thú biển.

Giá trị kinh tế

Về mặt sản lượng, cá ngừ sọc dưa đóng góp tới hơn 50% tổng sản lượng khai thác cá ngừ thương mại toàn cầu. Thịt cá là nguyên liệu chính sản xuất đồ hộp cá ngừ (canned tuna) trên khắp thế giới. Tại Nhật Bản, thịt cá ngừ sọc dưa (tiếng Nhật gọi là Katsuo) được chế biến thành cá bào Katsuobushi - nguyên liệu nền tảng nấu nước dùng Dashi trong văn hóa ẩm thực Nhật.

Cách nuôi

Hiện nay chưa có mô hình nuôi thương phẩm đại trà đối với cá ngừ sọc dưa. Do trữ lượng tự nhiên dồi dào và đặc tính di cư bơi nhanh liên tục ngoài khơi, toàn bộ nguồn cung trên thị trường hoàn toàn phụ thuộc vào hoạt động khai thác hải sản ngoài đại dương.

Bệnh thường gặp

Chưa có tài liệu nghiên cứu công bố về bệnh lý trong môi trường nuôi thương mại do loài này không được nuôi nhốt. Ngoài tự nhiên, cá ngừ sọc dưa có thể nhiễm ký sinh trùng đường ruột tự nhiên (giun tròn Anisakis), vì thế khuyến cáo nên chế biến chín kỹ khi sử dụng thực phẩm.

Làm món gì ngon?

Thịt cá ngừ sọc dưa chắc, đậm đà, chứa nhiều dinh dưỡng và dẻo ngọt khi được chế biến đúng cách:

• Cá ngừ sọc dưa kho tiêu / kho tộ: Cá làm sạch cắt khúc, ướp nước mắm, tiêu đen giã dập, đường, hành tím và ớt. Kho lửa nhỏ trong tộ đất đến khi nước cá sánh lại, thịt cá ngấm vị đậm đà.
• Cá ngừ sọc dưa kho thơm cà chua: Thịt cá chiên sơ vàng da, kho rim cùng dứa (thơm) tươi cắt lát và cà chua. Vị chua ngọt tự nhiên của quả ngấm vào thớ thịt cá giúp khử bớt mùi tanh hải sản.
• Bún mắm nêm cá ngừ: Cá ngừ sọc dưa hấp hoặc kho lạt, xé khối thịt ăn kèm bún tươi, rau sống, dưa leo và nước mắm nêm tỏi ớt pha đậm đà.
• Katsuo no Tataki (Cá ngừ thui rơm kiểu Nhật): Khối thịt cá ngừ sọc dưa tươi được thui nhanh bằng lửa rơm rồng rộn sao cho lớp da ngoài chín xém thơm phức nhưng bên trong vẫn giữ độ tái tươi hồng, ăn kèm gừng bào, tỏi lát và nước sốt Ponzu.

Giá bán

Giá cá ngừ sọc dưa tươi trên thị trường Việt Nam ở mức bình dân, phù hợp với tiêu dùng hàng ngày:

• Cá ngừ sọc dưa tươi nguyên con: Dao động từ 50.000 VNĐ đến 80.000 VNĐ/kg tùy thuộc vào thời điểm mùa vụ.
• Thịt cá ngừ sọc dưa cắt khúc / đông lạnh: Dao động từ 80.000 VNĐ đến 120.000 VNĐ/kg.

Cách phân biệt với loài tương tự

Cá ngừ sọc dưa (Katsuwonus pelamis) hay bị lầm tưởng với cá ngừ chù / cá ngừ ồ (Auxis thazard) và cá ngừ vây vàng nhỏ.

Đặc điểmCá ngừ sọc dưa (Katsuwonus pelamis)Cá ngừ chù / ồ (Auxis thazard)Sọc trên thânKhoảng cách hai vây lưngKích thước

Có các dải sọc xám đen rõ rệt chạy dọc dưới phần bụng.	Các sọc hoa văn đốm ngoằn ngoèo nằm ở phần lưng sau.
Hai vây lưng nằm sát nhau.	Hai vây lưng tách biệt rời nhau một khoảng rộng.
Trung bình (40 cm - 80 cm).	Nhỏ hơn (25 cm - 40 cm).

Tình trạng bảo tồn

Theo Cập nhật Danh mục Đỏ IUCN, cá ngừ sọc dưa (Katsuwonus pelamis) nằm ở phân hạng LC (Least Concern - Ít quan tâm) nhờ trữ lượng tự nhiên lớn và khả năng sinh sản nhanh chóng. Tuy nhiên, việc sử dụng các thiết bị dụ cá (FADs) trong đánh bắt lưới vây vẫn cần quản lý để tránh hiện tượng đánh bắt kèm cá ngừ con của các loài khác.

Những điều thú vị

• Cá ngừ sọc dưa có nhịp tim và tốc độ trao đổi chất thuộc hàng cao nhất trong số các loài cá xương, giúp chúng duy trì lực bơi bền bỉ khắp đại dương.
• Khối lượng cá ngừ sọc dưa đóng hộp tiêu thụ toàn cầu hàng năm chiếm tỷ trọng lớn nhất trong toàn bộ ngành công nghiệp hải sản đóng hộp.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Cá ngừ sọc dưa (Katsuwonus pelamis) là cá gì?

Cá ngừ sọc dưa (Skipjack tuna) là loài cá biển thuộc họ Cá thu ngừ (Scombridae), nổi bật với các dải sọc xám đen chạy dọc hai bên bụng.

Cá ngừ sọc dưa sống ở đâu?

Chúng sống ở các vùng biển khơi nhiệt đới và cận nhiệt đới trên toàn cầu bao gồm Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và Đại Tây Dương.

Cá ngừ sọc dưa làm món gì ngon nhất?

Các món ngon chế biến từ cá ngừ sọc dưa gồm cá ngừ kho tiêu tộ, cá ngừ kho thơm cà chua, bún mắm nêm cá ngừ và cá thui rơm Tataki kiểu Nhật.

Kết luận

Cá ngừ sọc dưa (Katsuwonus pelamis) là nguồn tài nguyên hải sản quan trọng hàng đầu thế giới. Việc khai thác hợp lý và bảo vệ môi trường biển khơi sẽ đảm bảo nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng này tiếp tục phát triển bền vững trong tương lai.